1. Nederland heeft een unieke, iconische vloot van historische schepen.


Nederland heeft een lange historie als varende handelsnatie. Het eerste echt zeewaardige zeilschip op het westelijk halfrond, de Kogge, is in de 14e eeuw in Nederland ontwikkeld. Ze heeft de basis gelegd voor onze economische ontwikkeling als zeegaande natie. Nederland transportland is nog steeds een zeegaande natie. Door technologische innovatie is de afgelopen eeuw veel veranderd; schepen werden groter en worden tegenwoordig niet meer voortgestuwd door wind, al begint dit als duurzame innovatie terug te komen. Nederland kent nog steeds een bonte verzameling aan historische schepen van 50 jaar of ouder. Een deel heeft een museaal karakter. Een deel vult de ruim 40 historische havens die Nederland rijk is. Een deel is in particulier bezit, en maakt al dan niet onderdeel uit van een formeel historisch register. Een deel is nog, of weer, beroepsmatig in bedrijf. In totaal bestaat de historische vloot uit ongeveer 6000 kleine en grote schepen. Deze vloot is wereldwijd uniek; nergens ter wereld is een dergelijke grote en diverse groep historische schepen zo bepalend voor het beeld van onze havens en wateren, dorpen en steden. 

2. Corona heeft de vloot in gevaar gebracht. 

Een groot deel van deze historische vloot is door de corona crisis in de problemen gekomen. Boekjaar 2020 is dramatisch verlopen: de meeste schepen waren tussen de 50 en 80% van hun omzet kwijt, omdat het niet haalbaar bleek de schepen rendabel in te zetten binnen de corona regels. 2021 verloopt vooralsnog ook problematisch. Als gevolg hiervan zijn veel scheepseigenaren (die hun historische schepen exploiteren o.a. om onderhoud mogelijk te maken) in serieuze financiële problemen terecht gekomen. 

Een deel van deze schepen loopt hierdoor het risico definitief te verdwijnen door gebrek aan onderhoud. Bij gebrek aan inkomsten kunnen de aanzienlijke jaarlijkse onderhoudskosten niet door de schippers, ondernemers, stichtingen en particulieren worden opgebracht. Hierdoor dreigen de schepen de benodigde veiligheidscertificaten definitief te verliezen. Schepen verdwijnen dan als woonschip naar het buitenland of vinden als oud ijzer hun weg naar een sloper.

 

3. De vloot is onderdeel van het maritiem erfgoed.

De historische schepen zijn niet alleen. Ze zijn onderdeel van het maritiem erfgoed. Dit erfgoed bestaat niet uit losse elementen, maar maritieme ensembles: combinaties van bijvoorbeeld een haven, laad- en loskades, pakhuizen, historische schepen en werkplaatsen waar mensen werken met ambachtelijke kennis en ervaring. Maritiem erfgoed bestaat bovendien niet alleen uit objecten en materiële ensembles, maar ook uit immaterieel erfgoed, zoals tradities en verhalen, die samenhangen met de wereld van het maritieme erfgoed. Al dit maritieme erfgoed vormt samen een ecosysteem, waarin de onderdelen met elkaar samenhangen en van elkaar afhankelijk zijn. Een haven is pas een haven als er schepen liggen, een vaarweg is pas een vaarweg als erop gevaren wordt en een scheepswerf is pas een werf als er mensen met ambachtelijke scheepstimmerwerk- en ijzerwerk-vaardigheden werken. Dit betekent dat het voor het behoud van onderdelen van het maritieme erfgoed nodig is om het hele ecosysteem te behouden en niet alleen enkele losse onderdelen. Het heeft geen zin om alleen schepen te behouden als er niet ook havens, vaarwegen en scheepswerven zijn, en ook het omgekeerde is waar: om scheepswerven, havens en vaarwegen te behouden zijn schepen nodig. 

 

Door corona zijn niet alleen de schepen in de problemen gekomen; ook het maritiem erfgoed als geheel staat onder druk. Immers: een inkrimping van de vloot leidt tot minder werk voor scheepswerven en ambachtslieden, lege plekken in havens, minder werk voor schippers en scheepsmaten met vaar-vaardigheden, minder emplooi voor zeevaartscholen, kortom: een cascade aan teloorgang van materieel en immaterieel maritiem erfgoed dreigt. 

4. Het maritiem erfgoed is van grote materiële en immateriële waarde en dient behouden te blijven.

Onze geschiedenis als varende natie wordt via deze schepen in de vele havens van Nederland zichtbaar. Het erfgoed brengt elk jaar mensen, uit alle leeftijdscategorieën en uit binnen- en buitenland, in contact met dit bijzondere deel van de Nederlandse geschiedenis en maritieme identiteit. Ook is de economische betekenis van het maritiem erfgoed aanmerkelijk. Alleen de commerciële chartervaart is al goed voor een jaarlijkse omzet van € 100 tot € 120 miljoen, waar een lange keten van werven, havens, boekingskantoren, catering partijen, schoonmakers en horeca wel bij vaart. Historische havens met erfgoed schepen verhogen de kwaliteit van de leefomgeving, de toeristische aantrekkingskracht en de vastgoedprijzen in havensteden. Oude beroepen als zeilmaker, touwslager en scheepssmid blijven via deze schepen behouden.

 

Onderzoek naar de impact van corona op de chartervloot heeft zichtbaar gemaakt dat onder meer de marketing en financiering van het gehele maritiem erfgoed opnieuw dient te worden vormgegeven om de vloot toekomstbestendig te laten zijn. En, er blijken nog meer onderwerpen aandacht nodig te hebben:

 

  • Veel schippers zijn ondertussen ouder dan 60 jaar; zij zullen de komende 10 jaar met pensioen gaan, er is behoefte aan opvolgers. 

  • Schepen dienen te verduurzamen; er zullen wijzigingen in certificering komen welke door de vloot geïmplementeerd moeten worden. Dat vraagt om kennis, middelen en handelingsperspectief. 

  • Wet- en regelgeving schiet tekort om het maritiem erfgoed effectief te kunnen beschermen en te borgen; veiligheidseisen zullen geïmplementeerd moeten worden. Ook dat vraagt om kennis, middelen en handelingsperspectief.

 

De vraag dringt zich op wat er verder allemaal nog moet gebeuren ín en mét de vloot om deze te behouden voor de toekomst.

 

Eén van de centrale bouwstenen zal een fonds zijn dat zich specifiek richt op het varend erfgoed in Nederland.